Vandrarane


Ratan Kumar Samadder

lagt inn 19. jan. 2018, 04:21 av Bjørn Enes   [ oppdatert 27. jan. 2018, 01:00 ]

Ratan Kumar Samadder er fribyforfattar i Bergen  sidan sommaren 2015.  Han kjem frå ein landsby  heilt sør i Bangladesh, der foreldra hadde ein liten gard. Ratan var flink på skulen, og faren bygde opp ein fiskehandel for å skaffa pengar slik at han kunne gå vidare etter folkeskulen. 
Frå ungdomsskulen og oppover konkurrerer skulane i Bangladesh om fli
nke elevar. Han vart "headhunta" av ein lærar frå nabobygda . Læraren hadde mange bø
ker - og slik starta Ratan sitt litterære liv. 
Der var berre ein landbruksskule i distriktet, der fekk han utdanning innan skogbruk. Kort etter at han var frerdig, fekk han  sjanse til vidareutdanning innan økonomi slik at han kunne arbeida i bank. Slik lærte han å skriva på maskin/tastatur. 
Han kjem frå ein hindu-familie, men er ikkje-praktiserande, og sterk tilhengar av den sterke sekulære  tradisjonen i Bengal som var ei viktig drifkrafta bak lausrivinga frå Pakistan i 1972. 
Motsetningane mellem denne sekulære tradisjonen og politiske gruperingar som appellerer til den muslimske majoriteten i landet, har prega heile den nyare historia i Bangladesh. 
Banken fekk internett i 2007. Der såg han at folk skreiv om alt mogleg, og at mange hadde same meiningar som han sjølv. Det inspirerte han, og han tok til å skriva i 2008. Fyrst skreiv han ein roman på PCen i banken. I 2009 lånte han pengar og kjøpte sin eigen bærbare PC. Omtrent på same tid skjedde to viktige medierevolusjonari Bangfladesh: Det laga eit program som gjorde det mogleg å skriva på bengali på Internett. Og den fyrste fiberkabelen kom mellom Bangladesh og utlandet. Dermed vart internett vesentleg billegare, og talet på brukarar eksploderte. 
Natar tok til å skriva i to sekulære bloggar som fekk ein veldig popularitet. Det kom for alvor til uttrykk i 2013, då det vart store demonstrasjonar mot eit rettsoppgjer etter omfattande massakrar mot intellektuelle som fann stad i 1975. Den såkalla Shabag-rørsla (sjå underside med videoar) fekk ei veldig tilslutting. Dette skjera motsetningane til dei konservative. 
Akkurat korleis sambandet er mellom dei konservative politiske maktgrupperingane og dei såkalla jihadistane som tok til å angripa fortattarar, illustratrar og forleggarar er ikkje klart. Men desto klarare er resultata: I 2013 starta ein serie drap.  I 2015 vart det offentleggjort ei liste på 84 intellektuelle som skulle drepast. og angrepa heldt fram.  Natar var eit av namna på bloggen. 
"Ein dag såg eg ein framand mann på kafeen der eg åt frukost. Då tenkte eg: I sag er det min tur"
Frå vener fekk han høyra om nettverket av fribyar - ICORN. Han klarte å koma i kontakt gjennom epost, og då gfjekk det ganske fort.  
I fyrste del fortel han om barndom og oppvekst, utdanning, forfattarskapet, Shahbag-rørsla, drapsrekka - og flukta som førte han til Bergen.  

Intervjuopptaket vart gjort i Studfio 1, Bergen Bibliotek den 8. november 2017. Intervjuar var Bjørn Enes, han har også gjort dokumentasjonsarbeidet. Intervjuet er på engelsk, dokumentasjonen er på norsk. Litt av bankgrunnsmaterialet er også på bengali. 

(Passordet vert gjerna så snart natar har gitt klarsignal for det) 

Ratan Kumar Samadder:


00:00:00 https://vimeo.com/251794219
00:55:00 Eg vaks opp i ein landsby til eg var 14 år. Far var bonde
02:00:00 Bøndene i Banglades er småbrukarar, med ris og grønsaksproduksjon til eige forbruki
02:00:00 Me hadde fisk i ein liten dam i regntida. Me fanga dei med nett eller hand
05:05:00 Me planta i juni og hausta i november-desember
05:55:00 På landet brukte me den gamle bengalske kalenderen – Bangladeshi calendar
07:05:00 Landsbyen var stor, men med lite folk. Det har vore skule der sidan 1912
08:08:00 Den ligg i sør, i Barisal Division, nær havet. Alle syklonane kjem fyrst til oss
09:25:00 Vi hadde ingen bøker heime, bare skulebøkene
10:20:00 Men dei fortalde historier. Særleg bestefar
11:00:00 Då eg skulle opp i 9. klasse, måtte eg reisa heimefrå. Foreldra mine betalte
11:39:00 Ein lærar lette etter flinke elevar. Eg fekk bu hos han. Han hadde mange bøker.
13:10:00 Den fyrste bok eg las var oein roman om ein kommunist
14:05:00 Min familie er hinduar, ikkje main-stream hindu men ei bengalsk retning
15:05:00 Der er lokale variantar med mykje mystikk i alle religionar i Bangladesh – også Islam
17:40:00 Dei siste åra har det blitt vanskelegare å vera hindu i Bangladesh
19:50:00 Hinduarer ofte betre utdanna – ofte er lærarane hinduar også i muslimske landsbyar
21:40:00 Eg måtte flytta 10 km for å gå på skule. Eg var heime kvar 14. dag. Då måtte eg gå.
24:35:00 Det gjekk bra på skulen, og eg ville gjerne på universitet. Men far hadde ikkje råd.
26:10:00 Så begynte han å handla med fisk for å skaffa pengar
27:25:00 Då eg vart 16 og skulle på High Secondary School måtte eg endå lenger vekk
28:50:00 Eg måtte kryssa åtte elvar for å koma heim. Reisa tok rundt 6 timar.
31:04:00 Universitetet – eg studerte skogbruk på Patuakhali Agricultural College.
32:25:00 Det er mykje skog i Bangladesh, Sundarban - verdas største mangroveskog mellom anna.
33:46:00 Universitetet lå like ved verdas største mangroveskog.
34:16:00 Om bruken av mangrovetømmer – og verdien av Sundarban for økoturisme
36:50:00 Me har også verdas lengste strand
37:20:00 Etter utdanninga hadde eg nokre kortvarige jobbar i skogbruket -
38:07:00 - så tok eg økonomiutdanning og vart bankfunskjonær
38:50:00 Etter høgskulen har eg alltid budd i byar. Eg fekk bankjobb i Patuakhali

Seinare buddeeg i regionhovedstaden Barisal og i
39:45:00 Etter loven kan ingen arbeid meir enn tre år i same bank I Bangladesh
42:50:00 (Bjørn fortel at han har vore i Rashahi i Bangladesh)
44:40:00 Eg starta å skrive i 2008 – fyrst skreiv eg ein roman. Eg var pendlar og brukte fritida
45:15:00 I 2010 fekk eg høyra om internett. Eg såg at folk skreiv om alt mogleg der.
46:50:00 Kona mi var folkeskulelærar. Me kom frå same landsby. Ho måtte og reisa ut.
49:10:00 Me møttest igjen, og foreldra våre ga samtykke. Tradisjonane er endra nå, i byane.
50:25:00 Nå har me to born på 10 og 15 år.
50:55:00 Med gifta oss i studietida, men budde lenge kvar for oss.
54:01:00 Den fyrste fiberkabelen kom i 2010, men internett var veldig dyrt.
55:40:00 Nå har mange i byane internett på telefonen, takk vere GarmninPhone
57:20:00 Der var ikkje internett i banken får i 2007
58:45:00 I 2009 lånte eg pengar og kjøpte ein PC.
59:55:00 Eg hadde bengalsk tstatur på PC, og etter kvart kom Unicode også for nett.

Det bengalske alfabetet har 50 karakterar.

02:50:00 Eg lærteå skriva på maskin då eg begynte i banken, så overgangen til PC var enkelt.
04:40:00 Eg skreiv i ein community blog som vart etablert bl.a. av Arild Klokkerhaug
06:07:00 I 2010 skreiv eg ein blogg om hendingar under frigjeringskrigen (1972):

Korleis tenkte dei som støtta den pakistanske hæren sine drap på intelektuelle?

Eg skreiv og at sekularisme haddesterke tradisjonar i Bengal
08:50:00 Denne bloggposten vart veldig populær. Det likte ikkje dei radikale muslimane.
09:55:00 Eg skreiv om sekularisme, minoritetsspørsmål og religiøs undertrykking
11:25:00 «kompromiss» om sekulær stat samtidig med at islam skulle vera statsregiloion

Dei radikale får gjera kva dei vil - dei vert ikkje straffa av myndigheitene
14:10:00 Vi hartradisjon for at politiske leiarar brukar religionen til å få stemmer og makt.
15:30:00 I 1991 ble det ei koalisjonsregjering som starta islamisering av heilelandet
17:26:00 Det er nokre teikn på at regjeringa endrar praksis nå. Folket er ikkje radikalisert.
19:30:00 Det var grunnen til at bloggen vart så populær: Mange var samde
22:15:00 Vi skulle eigentleg skriva anonymt. Men dei fann ut kven me var som skreiv.
22:50:00 I februar 2013 vart ein hakka i hel med machete utanfor huset sitt i Dhaka

Han var sentral i store, sekulære demonstrasjonar den såkalla Shabag-rørsla
23:59:00 Månaden før angreip dei ein annan. Han overlevde pga eit skjerf, og bur no i Tyskland
24:50:00 Dei heitte Asif Mohiuddin og Ahmed Rajib Haider - begge var mine vener

Så laga dei ei liste med 84 bloggarar som skulle drepast. Eg var ein av dei.
26:20:00 Eg fortalde ikkje dette til kona. Vener fylgde meg heim om kveldane
28:30:00 I 2015 vart ein ny forfattar drepen då han kom frå USA til ei bokmesse i Dhaka

Han heitte Avlit Roy
29:25:00 Då fekk kona høyra at eg og sto å den lista. Om du blir drepen – kva med oss? Sa ho.
31:00:00 Kva skulle eg gjera? Eg måtte leva i skjul og få vener til å fylgja meg overalt

På jobben (banken) kunne eg ikkje møta nye, ukjende kunder
34:25:00 I mars vart ein ny bloggar drepen (Oyasiqur Rhaman)

i mai endå ein (Ananta Bijoy Dash)
35:40:00 Drapet i mai var det fyrste utanfor hovudstaden Dhaka.
36:40:00 Eg starta ein dagleg blogg: «Mens eg ventar på å bli drepen»
37:20:00 Ein morgon såg eg ein ukjend mann i ein kafe. Eg tenkte: «I dag vert eg drepen»
39:40:00 I oktober angreip dei to forleggarar: Faisal Arefin Dipan og Ahmed Rahim Tutul

Då hakka angriparane også dei som prøvde å hjelpa..
01:41:00 Seinare i 2015 og 2016 var der tilfelle av drap på religiøse minoritetar

Eg har hindu-bakgrunn
41:50:00 Vi veit ikkje sikkert kven som står bak drapa. Mordarane sjølve veit det heller ikkje .
43:50:00 Men i det siste har politiet vore meir aktive mot jihadistane.
45:30:00 Eg søkte om hjelp frå ICORN -International Network og Refugee Cities
45:49:00 Eg fekk god hjelp, både der og frå den norske ambassaden.
48:30:00 Me kom til Bergen etter ei kort tid i Oslo.
50:40:00 My goodness – her var kaldt! Men veldig vakkert
52:50:00 Sonen (12) var veldig lei seg for at me måtte flykta. Han hadde mange vener heime
53:50:00 Kona kom ein soldag i august. Ho var lykkeleg. Men så kom regnet...
01:57:19:00 SLUTT 

Chiku Ali

lagt inn 19. jan. 2018, 04:04 av Bjørn Enes   [ oppdatert 27. jan. 2018, 01:11 ]

Første gang Chiku Ali kom til Norge, var det med en teatergruppe hun hadde vært med på å starte i Dar Es Salaam. I Bergen traff hun ham som skulle bli hennes første ektemann, og siden slutten av 1984 har Chiku Alis bodd i Norge. Men fortsatt holder hun kontakten med fedrelandet Tanzania, i form av ulike bistandsprosjekter som Kvinnefronten i Bergen er partner i.  
I dette intervjuet forteller Chiku Ali om oppveksten i en landsby i Tanzania, der bestemoren var hennes viktigste omsorgsperson. Chiku var skoleflink og fikk stipend til å utdanne seg innen teater og kulturformidling. Her til lands har hun turnert vidt og bredt med Rikskonsertene, og har lang erfaring fra å jobbe med flyktninger.

Intervjuet fant sted 20.10.2017, og intervjuer var Bjørn Enes.  Dokumentasjonsarbeidet er gjort av *Siri Lindstad.

Chiku Ali:

Stikkord om  innhaldet i intervjuet:
(Tala til venstre er tidskodar - minutt og sekund frå start. Blå tidskodar er klikkbare. 
Du kan laga eigne peikarar ved å erstatta time (h) minutt (m) og sekund (s) i denne nettadressa: 
https://vimeo.com/245582660#t=1h30m40s


00:00:00:00 Jeg heter Chiku Ali
00:00:50:00 Jeg var den førstefødte.
00:01:20:00 Jeg bodde hos mormoren min.
00:01:50:00 Det var vanlig å vokse opp hos slektninger.
00:02:10:00 Mormor ble tidlig enke.
00:02:40:00 Jeg kommer fra folkegruppen nyaturu i Tanzania
00:03:05:00 Svogeren skal overta brorens enke.
00:03:25:00 Min mormor nektet.
00:04:30:00 Ble alenemor.
00:05:05:00 Hun var ganske ensom.
00:05:15:00 Mamma ble forlovet da hun var 14.
00:05:40:00 Det første barnet skulle bo hos bestemor.
00:06:00:00 Hun var opprørsk og bestemt
00:06:40:00 1967/1968. Jeg var 11 år. - jenter fikk ikke lov til å spille fotball
00:07:40:00 Jeg bestemte at jeg ville spille.
00:08:00:00 Måtte til rektor.
00:08:30:00 Fikk ris så huden sprakk.
00:09:40:00 Bestemor gikk til rektor.
00:11:45:00 Frigjøring av Tanzania i 1961.
00:12:20:00 Julius Nyere i Arusha.
00:12:40:00 Handlingsplan for hele Tanzania.
00:13:00:00 Arusha-erklæringen.
00:13:25:00 Nyerere var sosialist/sosialdemokrat. Ujama.
00:14:15:00 Politikken ble innført i skolen.
00:14:35:00 Skoleuniform i flaggfargene.
00:15:50:00 Vi sang sanger om historien.
00:18:25:00 Tanzania skulle ikke være en hund som diltet etter.
00:18:35:00 Egne klesmoter, egen kultur.
00:19:00:00 Skulle være selvberget.
00:19:25:00 Skulle fremme ungdommen.
00:19:40:00 Ikke alle var enige. 
00:20:20:00 Gratis skole for alle.
00:21:00:00 Betød mye for jentenes stilling.
00:21:30:00 Gratis helsetjenester til alle.
00:22:40:00 Jordbruket ble løftet fram.
00:23:10:00 Problematisk å gjennomføre.
00:23:45:00 I 1985 ble det flerpartistyre.
00:24:20:00 Tanzania var avhengig av omverdenen.
00:24:35:00 Korrupsjon.
00:25:10:00 Tanzania ble frihandelsland.
00:25:40:00 Hvem som er president, er det viktigste for de fleste.
00:26:20:00 Vi bodde i en typisk afrikansk "hytte".
00:27:15:00 Mur og gjørme. Stråtak.
00:27:50:00 Tre rom.
00:28:10:00 Ungdyrene sov inne om natten.
00:29:05:00 Utedo.
00:29:15:00 Brønn.
00:30:25:00 Ny høvding.
00:30:50:00 44 koner.
00:31:10:00 Høvdingen reiste til England i 1955.
00:32:00:00 Jeg hadde stor familie.
00:32:50:00 Vi tilhørte overklassen.
00:33:20:00 Min mor sydde alle klærne mine.
00:33:35:00 Jeg fikk aldri gå på skolen uten sko.
00:33:50:00 Lærte meg om rettferdighet.
00:35:50:00 Bestemor hadde alt.
00:36:10:00 Jeg stjal for å gi de andre i landsbyen.
00:37:10:00 Ryktene begynte å gå.
00:38:00:00 Bestemor var generøs.
00:39:00:00 I 1970 fikk jeg radio av pappa.
00:39:40:00 Folk kom for å høre på den.
00:45:20:00 En jevnaldrende jente skulle gifte seg.
00:48:00:00 Jeg så henne igjen for 6-7 år siden.
00:49:25:00 Vi gråt begge.
00:51:20:00 Jeg begynte på kostskole, 14 år gammel.
00:53:10:00 Det var min mor som var pådriveren.
00:52:20:00 Misjonærskole med hvite lærere.
00:54:00:00 Jeg var muslim, men lærte hele Bibelen.
00:54:20:00 Pappa var imam.
00:56:40:00 Framtidsplaner: Bli lærer.
00:57:15:00 Ble forlovet bort da jeg var 15 år.
00:59:20:00 Jeg var en av de fremste jentene på skolen.
01:00:15:00 Jeg planla å rømme.
01:02:00:00 Fikk bra vitnemål.
01:02:30:00 Stor fest for meg.
01:03:15:00 Fikk plass på Kunsthøyskolen i Dar Es Salaam.
01:04:50:00 Fikk onkels underskrift.
01:06:20:00 Jeg legger en plan for å bryte forlovelsen.
01:11:20:00 Etter utdannelsen ble jeg utplassert i Kulturdepartementet.
01:13:00:00 Jeg ville helst jobbe praktisk.
01:13:20:00 African Community Theater.
01:14:25:00 Forestilling på Village Museum i Dar Es Salaam.
01:14:50:00 Folk fra Norad i publikum.
01:16:00:00 Vi ble invitert til festivalen Gjøglerne kommer i Oslo.
01:16:40:00 Deretter på turne. - vi kom til Bergen
01:17:20:00 I Bergen traff jeg en fra Tanzania.
01:18:40:00 Jeg forelsket meg.
01:19:20:00 Giftet meg senere på nytt, med Bjørn.
01:19:30:00 Studerte ved Universitetet i Bergen.
01:20:15:00 Far ba meg alltid fortelle Norge.
01:20:30:00 Han trodde nordmenn var eskimoer.
01:21:50:00 Makrell på boks.
01:22:40:00 Lite sosiale nordmenn.
01:23:10:00 Nordmenns forhold til hunder og katter.
01:23:40:00 Min far kom aldri på besøk.
01:24:25:00 Nordmenn planlegger og har rutiner.
01:26:45:00 Du må forstå nordmenn for å kunne omgås dem.
01:28:10:00 Norge er et rikt, men generøst land.
01:30:40:00 De første årene i Norge var vanskelige.
01:31:15:00 Jeg følte et veldig savn.
01:33:10:00 Jeg trøstet meg med at jeg var i Norge frivillig.
01:35:50:00 På turne med Rikskonsertene.
01:37:15:00 Fikk jobb på Kultursenteret i Bergen.
01:37:55:00 Norge ble en del av meg.
01:39:25:00 Er involvert i bistandsprosjekter i Afrika.
01:39:50:00 Enpowerment, spesielt av kvinner og barn.
01:40:05:00 Hiv-/aids-prosjekter.
01:44:10:00 Prosjekter mot kjønnslemlestelse.
01:45:35:00 ICDP - foreldreveiledning.
01:46:20:00 Kvinnefronten i Bergen er partner.
01:50:00:00 Jeg følger med på utviklingen i Tanzania.
01:50:50:00 Jeg jobber mye med flyktninger.
01:51:30:00 Tanzania har åpnet seg mot verden utenfor.
01:53:40:00 Korrupsjon er fortsatt et problem.
01:55:20:00 Norge har også utviklet seg enormt.
01:56:10:00 Nordmenn har blitt mer internasjonalt orientert.
01:59:10:00 Jeg blir nok værende i Norge. 
02:00:45:00 Slutt

Semir Mujkic

lagt inn 19. jan. 2018, 01:35 av Bjørn Enes   [ oppdatert 27. jan. 2018, 01:23 ]

Semir vaks opp i Tuzla i det gamle Jugoslavia.  Han tok utdanning som klassisk musikar. Frå slutten av 1980-talet vaks spenningane i Jugoslovia, og sjølv om det ikkje var sterke motsetningar lokalt i Tuzla, nådde  borgarkrigen etter kvart fram der og. Semir og kona forsto at det var i ferd med å bera galt av stad, tok sonen (3år) og nokre få ting med seg og sette seg i bilen. Ikkje langt frå byen kom dei til ei militær vegsperring - der fekk dei høyra at krigen o var i full gang attom dei.  Dei hadde ingen plan, ville berre vekk - og køyrde mot nord. Til sist havna dei i Noreg. Semir fortel om ein svært vanskeleg periode med djup depresjon som asylsøkar. Til slutt tok kona tak i han og sa at han måtte slutta å syrgja og koma seg i gang med eit nytt liv. Han fekk bli med på eit kurs om musikkterapi på Sandane i Sogn og Fjordane. 
I dette intervjuet fortel han om ei lang historie der migrasjon og musikk er to vikgtige gjennomgangstema. I dag arbeider han som musikkterapeut med born og unge. "Mine eigne livserfaringar er en viktigaste ressursen eg har når eg møter unge menneske som har det vanskeleg" seier han.  

Semir Mujkic


Stikkord om  innhaldet i intervjuet:
(Tala til venstre er tidskodar - minutt og sekund frå start. Blå tidskodar er klikkbare. 
Du kan laga eigne peikarar ved å erstatta time (h) minutt (m) og sekund (s) i denne nettadressa: 
https://vimeo.com/246788639#t=1h17m14s


00:00:00 Kom fra Bosnia Herzegovina i 1992 på grunn av krigen
00:58:00 Minnene fra barndomen er som en slags film inni meg. Jeg vet ikke om jeg kan tro på den.
01:58:00 Jeg husker banrdomen som god – men nå vet jeg det som ble krigen begynte på 70tallet
03:30:00 Vi var barn, vi hørte til og vi spurte ikke hvem som var hva. Vi lekte at vi var voksne
04:20:00 Nå ser jeg at det ikke var så lenge etter verdenskrigen. Vi lekte krig
05:20:00 De voksne hadde masker. Vi barn ble lurt. Det som hendte på 90-tallet begynte på 70-tallet
06:15:00 Jeg kom fra Tuzla. Men vi reiste mye overalt i Jugoslavia
07:10:00 Nå er jeg 55 år. Nå spør jkeg meg – hvor mye var jeg påvirket av de voksnes skuespill?
07:50:00 Musikk: Hele min familie dreiv med musikk. Alle hadde musikkutdanning.
09:25:00 Skolen var streng og konkuranseprega, en blanding av fransk, tysk og russisk kultur
10:20:00 Det var opptaksprøver over alt – også på musikkskolene
11:45:00 I musikk var det ikke mulig å jukse. På grunn av vi øvde mye heime, kom jeg videre
13:30:00 Det var kontrollerende – men vi lærte. Og vi ble selvkritiske
14:20:00 Det var også konkurranse mellom lærerne
15:20:00 Når jeg tenker tilbake, så husker jeg entusiasme. Vi skulle bygge opp landet.
17:00:00 Når jeg ser tilbake tenker jeg at det ikke var så lurt å være så ensidige opptatt av å bli flink.
18:00:00 Det er fremdeles slik der. De snakker om demokrati, men lite er forandra.
18:50:00 De voksnes masker – vi merka ikke at de voksne hadde masker.
19:30:00 Det var et slags teater der ingen kune rollene sine – men spilte dem likevel
22:04:00 Jeg huskler ikke at det var snakkom etniske grupper. Ikke skolen, idrettslaget, familien – aldri
23:00:00 Etter hvert når det ble krig, kom folk med historier om diskriminering og urettferidghet
24:00:00 Jeg opplevde aldri noen motsetninger mellom folkegrupene.
25:30:00 Mange mennesker har masker - det ble meningsløst
26:10:00 Da det ble krig kom det verste i menneskene fram
26:30:00 Krigen var alltid langt borte. Først i Slovenia – så i Kroatia, men ikke hele.
27:40:00 Da krigen kom til Bosni var det også langt borte. Vi var i Sarajevo dagen før byen ble lukket
28:30:00 Jeg trrodde ikke det var sant Og det tok to år før krigen kom til Tuzla. Det var vanskelig å være nøytral.
30:10:00 Min sønn ble født i 1989, akkurat da krigen begynte. Jeg var ikke redd. Det var kanskje dumt.

31:05:00 Jeg var i militære – men var likevel ikke redd. Bare for at vi ikke skulle ha mat til sønnen vår.
32:30:00 Jeg kjørte fram og tilbake mellom Sarajevo og Tuzla og Zagreb.
33:30:00 Det var et nederlag at det ble krig – og det var en skam
34:30:00 Da krigen kom til Tuzla. Bukovar var åtte mit fra vår by – det var veldig langt...
35:40:00 I vår by vant sosialdemokratene i valget – i alle andre byer vant nasjonalistene
36:10:00 Det var ei stor militærkaserne i byen. De skulle trekke seg ut – da begynte skytingen
37:10:00 Kanskje det begynte med en tilfeldighet.
37:35:00 Litt om bakgrunnen for oppløsningen av den jugoslaviske hæren
40:00:00 Hæren skulle trekke seg ut i retning Serbia – ca femti kilometer..
41:20:00 Den siste bilen kom ut av sporet. Da begynte skytinga.
43:40:00 Tuzla opplevde bombing og granatangrep. Mange ungdommer på en fest ble drept
43:20:00 Vi rømte to dagert før episoden ved militærleiren. Vi skjønte at bvyen kom til å bli lukket.
43:56:00 Det kom en plutselig stillhet i byen. Da skjønte vi – nå er tida.
44:40:00 Vi kjørte mot Beograd. Vi ble stoppa mange ganger.
46:00:00 Vi så at de militære ikke var ordentlige militære – selv hæren fikk identitetsproblem
47:30:00 Det var siste sjansetil å komme ut. Vi reiste noen få timer før det var for seint.
49:00:00 Vi er ikke vant til å forlate noe. Det å bestemme seg for at vi skulle forlate Tuzla var ikke lett
50:05:00 Mange vågde ikke forlate.
50:40:00 Vi kom til Beograd. Iongen ville hakrig – men alle kriga.
51:30:00 Min kone hadde en onkel i Stavern i Norge. Vi ville feriere der noen uker til krigen tok slutt.
52:00:00 Vi kom til Stavern om kvelden. Det skulle være fotballkamp mellom Sverige og Jugoslavia...
53:00:00 Pass deg: Du har familie nå. Det er krig. Det er ingen vei tilbake. Dere må klare dere her.
54:40:00 Neste dag -13. juni 1992 - søkte vi poltiisk asyl. Vi var de førsteflyktningene fra Bosnia
56:10:00 Min kone gikk inn til poitiet. Jeg venta utenfor med sønnen
57:00:00 Politiet sa: «Men det er ikke krig i Jugoslavia»
58:10:00 Så var vi asylsøkere. En vanskelig periode for meg. Her ble jeg redd.
59:10:00 Jeg begynte å lure på hvem jeg var. Jeg følte meg dum.
En time
01:01:10:00 Jeg ville ikke bli norsk – sov lite – gikk i skogen. Et og et halvt år...

03:30:00 Jeg likte meg der – drosjesjåføren prata – jeg forsto ingenting, men han snakka videre
04:30:00 Sandane ble vendepunktet Siden da – 1995 – har jeg vært i gang.
05:40:00 Jeg vet ikke om det var depresjon. Ingen undersøkte meg. Heldigvis.
06:35:00 Jeg hadde mistet frihetsfølelsen. I Sandane kom den tilbake.
09:40:00 Frihet hndler om å slippe tankene fri, å bli kreativ, å bli i stand til å handle..
10:50:00 Ale ville hjelpe meg i Sandane. Jeg skrev oppgave om musikkterapi og barn med PTSD
12:30:00 I Jugoslavia var jeg klaverpedagog. Musikkterapi var en veldig bra videreutdanning.
13:30:00 Musikk i helsesammenheng ble mer spennende enn musikken for seg selv..
14:48:00 Jeg ville arbeide med de som hadde størst utfordringer – heller enn de som hadde talent
15:20:00 Så ble jeg med i et prosjekt om flyktningebarn og posttraumatisk stress syndrom (PTSD)
16:40:00 Nå arbeider jeg mest på Abup (Barn og ungdompssykiatri)
17:14:00 Forklaring: Musikkterapi er bruk av musikk i en terapeutisk situasjon (med konkretiseringer)
19:20:00 Ord er veldig viktig – men musikk er også språk. - mer knytta til emosjoner.
20:20:00 For Platon var musikken denhøyeste vitenskap.
21:50:00 Jeg husker alle de barna jeg har arbeidet med. De er som et kor inni meg.
22:10:00 Det ene ordet somdekker alle historieneer tillitt. Når vi har oppnådd tillitt, er jobben gjort.
24:40:00 Historie 1 - om en gutt med sosiale vansker. «Her tenker jeg ikke rart»
28:20:00 «Du kan ikke føle deg fri hvisandre ikke forstår deg» sa han.
30:20:00 Gjensidighet er viktig. Jeg sier at jeg ikke kan norsk ordentlig – de må hjelpe meg....
31:35:00 Å vise respekt er å bli ærlig.
33:50:00 Historie 21 – ei lita jente som dirigerte et "kor".
36:03:00 Jeg var to år i asylmottak – der lærte jeg mye om hvordan det var å være barn på flukt
38:10:00 Ofte tar de voksne tar all plass. Jeg tror det har verdi å gi dem en opplevelse av å bli sett.
39:05:00 Jeg har blitt meget rik, menneskelig sett, av erfaringa som flyktning.
01:40:29:00 Alt kom i ubalanse da vi flykta. Men så åpna det seg nye muligheter.
01:42:24 Slutt

Kim Nga Dao Bratland

lagt inn 19. jan. 2018, 00:04 av Bjørn Enes   [ oppdatert 27. jan. 2018, 01:54 ]

Kim Nga Dao Bratland er barne- og ungdomsarbeidar på Møhlenpris skule i Bergen. I dette intervjuet fortel ho om oppveksten under krigane i Vietnam. Etter at Nord-Vietnam vann i 1975, flykta fleire og fleire i familien. To sysken overlevde dramatiske flukthistorier, ein bror kom til Kanada og ei syster kom til Australia. 

Sjølv forsøkte ho og å flykta i 1981, men mislukkast. I staden fekk ho arbeid ved eit dukketeater i Saigon. Ho hadde gått i fransk skule, og snakka både fransk og engelsk. Difor vart ho tolk når teateret eller kulturdepartementet fekk besøk. Slik kom ho i kontakt med nordmannen som i dag er mannen hennar. Dei gifta seg i 1993, og ho fekk flytta til Noreg året etter. 

Ho arbeidde hardt for å læra seg norsk, fekk arbeid i ein barnehage i 1996 og på Møhlenpris skule i -98. Der arbeider ho framleis. Ho fortel om møtet med norsk mat, norsk språk, norsk kultur, religiøsitet og dilemma med å leva mellom kulturar. 

Ho reflekterer om identitet, om sonen som har budd 12 år i Vietnam, sju år i Noreg, 16 år i London - og som nå skal flytta til Australia. Og ho delar tvilen sin om kor ho sjølv skal gravleggjastnår den tid kjem. 

Memoaret er ein del av samarbeidsprosjektet «Rom for møter» der Bergen offentlige Bibliotek og Memoar deltek. Opptaket vart gjort 7. august 2017. Intervjuar var Bjørn Enes. Han har også gjort dokumentasjonsarbeidet i etterkant. 


Kim Nga Dao Bratland:

Stikkord om  innhaldet i intervjuet:
(Tala til venstre er tidskodar - minutt og sekund frå start. Blå tidskodar er klikkbare. 
Du kan laga eigne peikarar ved å erstatta  minutt (m) og sekund (s) i denne nettadressa: 
https://vimeo.com/229578917#t=132m29s ) 


00:00:00Presentasjon: 62 år, frå Vietnam, gift i Noreg, ein son
01:17:00Kjem frå ein stor familie Mor og far flytta til Australia i 1989
02:08:00Eg flytta til Noreg i 1994. Mor syntest det var svært langt bort
03:20:00på grunn av krigen vart me splitta i mange land
04:10:00Mor og far kom frå nord-Vietnam, men flytta til sør i 1931
04:31:00Me gjekk på fransk skole, og snakkar mest fransk
05:12:00Eg vart fødd under ei trapp, bak sandsekker
06:10:00Eg opplevde krig rundt huset, sjølv om me budde midt i Saigon
07:30:00Vietnam har vore dominert av andre i tusen år
08:00:00Men egentlig hadde eg ein trygg middelklassebarndfom.
08:40:00Etter 1975 opplevde vi et system som kontrollerte alt
09:55:00Vi mista huset og bilen – alt vart gitt til dei som ikkje hadde
10:48:00I 1978 vart huset konfiskert. Vi mista alt
11:20:00Vi klagde, og fekk tilbake baksida av huset – men ikkje framsida
12:13:00Til sist måtte mor reisa frå huset og ut av Saigon
12:40:00Svigerinne hadde hus på landsbygda
13:00:00Me klarte å selja huset i Saigon
13:40:00Syster og bror flykta i 1979. Det tok eit år før me fekk høyra om han.
14:20:00Berre 16 av 70 flyktningar io hans gruppe overlevde. .
15:47:00I 1980 flykta syster mi. Ho var gravid. Dei vart funne av russisk båt.
17:07:00Myndighetene i Malaysia slepte båten ut att frå land tre gonger
17:57:00Ho kom til Australia i 1980. Mor kom dit i 1980
18:22:00Eg forsøkte også å flykta. Men eg hadde uflaks.
20:38:00Me fekk feil signal frå båten – om morgonen måtte me gå tilbake
21:38:00Eg gjekk på universitet før 1975. Etterpå søkte eg pedagogikk.
22:20:00Då me mista huset i 78 måtte eg også slutta på universitetet
22:35:00Eg søkte jobb på dukketeater i Saigon. Jobba der i 16 år
23:15:00Eg var tolk for gjester til Kulturdepartementet. Slik møtte eg min mann.
24:33:00I 1993 kom han på besøk i 1993. Då gifta me oss. I -94 kom me hit
25:14:00Eg forsøkte å fortelja min mann kva eg har opplevd etter 1975
25:52:00i Noreg vart eg arbeidslaus for fyrste gong i mitt liv.
26:19:00Fyrst fekk eg støtte til eit dukketeaterprosjekt saman med BIKS -
26:31:00«Kvifor gret sola?»
26:53:00Eg fekk jobb i barnehage i 96, og i 98 på Møhlenpris skule.
27:43:00Eg måtte slutta med dukketeater. Det var vanskeleg å koma inn i miljøet.
28:35:00Men eg trivdes med bvarnehage og skule, og laga dukketeater der
29:00:00Fyrste dag i Noreg: Det var så kaldt at eg ikkje klarte å snakka.
30:09:00Eg møtte svigermor og fekk fårikål. Norsk mat var spesiell....
32:13:00Eg ville læra norsk: Såg på fjernsyn, snakka, hang lapper overalt
33:23:00Nygård skule - seinare tok eg norsk gramatikk på universitetet
35:05:00Skriftleg norsk går bra – nå rettar eg mannen min side skrivefeil...
36:27:00Meir om Nygård skule
37:13:00Norsk kultur liknar på fransk – bortsett frå maten..
37:28:00U -Y – Æ – Ø og preposisjonane er problemet på norsk-
39:50:00Norske ordtak
40:54:00Vietnamesiskie ordtak er ulike
41:46:00I norsk kultur prøver folk å forstå andre – til og med born
43:12:00Men samtidig er der lite respekt i Norge. Ville helst ha noko midt mellom
44:19:00En elev sa «Flytt deg!» til ein lærar
44:40:00Sonen min bukka til læraren i staden for å ta han i handa
44:45:00Han gret, for han fekk ingen lekser. Norsk skule er veldig lett....
46:16:00Norske barn er flinke med engelsk og musikk
47:40:00Lite kontakt med andre vietnameserar
48:00:00Vietnameserar samlar seg ofte i avgrensa område – og har nesten berre kontakt med kvarandre
48:34:00Det er lettare for dei eldre – men vanskeleg for ungane
49:30:00Det er viktig å finna ein balanse mellom kulturane
50:21:00Sonen min snakkar vietnamesisk som ein liten gut
52:25:00Dilemma – når du har jobb, er det vanskleleg å reisa mykje heim
53:50:00Neste generasjons identitet kan bli vanskeleg
54:18:00Kor skal eg bu som pensjonist?
54:50:00Kor skal eg begravast?
55:55:00For neste generasjon vert kanskje ikkje så vanskeleg
57:37:00Eg er buddist. Eg trur alle religionar har same grunnregel.
58:36:00Min mann er protestant. Men nå vil han bli buddist
58:47:00Det er ikkje problem å gå i kyrkje eller moske eller tempel
60:24:00Forskjell mellom «ghetto»-barn og barn av blanda ekteskap
61:37:00Bakgrunn i fransk skole
63:10:00Vietnamesisk gruppe fokusert på rikdom og fasade.
63:50:00Då eg søkte jog fekk jobb, trudde mange at eg fekk jobb pga min mann
64:50:00Eg tenkte det var viktig å læra norsk og være sjølvstendig
65:40:00Når ein kjem til ein nytt land, er det enkelt å omgås landsmenn, men då vert det vanskeleg å klara seg
68:19:00Nordmenn er ikkje så opne som britar eller amerikanarar
69:20:00I USA eller storbritania er folk vennligare enn i
70:14:00Mange spør meg kor eg kjem frå. Det er ikkje uhøflig.
71:53:00Eg er vand til å vera open.- nyssgjerrighet
73:49:00Folk som reiser mykje er opnare enn folk som ikkje reiser.
74:25:00Vanlige folk i Vietnam veit ikkje noko om Noreg – men det endrar seg
75:19:00Det er betre å leva i Vietnam nå. Men ein må ikkje snakka om politikk.
73:35:00Myndighetane forstår at dei som reiste sender pengar heim
77:38:00Dei som reiser ut er unge folk frå middelklassen-.
78:16:00Folk frå landsbygda reiser ikkje ut.
79:09:00Etter 1975 til ca 2000 var Vietnam lukka. Etter 2000 er det opnare
80:38:00Etter at grensene vart opna, reiser folk meir – også som turistar
81:45:00Folk som hadde flykta kom heim, mange andre fekk lyst å reisa.
83:25:00Mange unge vil reisa or å studera og arbeidea – og så dra heim att
84:40:00Framtida – økonomien er opnare, men ellers er lite endra.
85:59:00Noen deler av norsk innvandringsdebatt er viktig.
26:35:00Det er ikkje rett å reisa attende på feire til eit land du har flykta frå
88:53:00Eg reiste for eg ville bu ein stad der eg kunne tenkja fritt. Eg har ikkje det nye flagget.
90:45:00Sonen min er ikkje lenger knytta sterkt til budhismen
91:52:00Migrasjonsbakgrunn er ein fordel når eg skal læra borna om toleranse
93:18:00Dette er også ein fordel når me snakkar om religion
95:28:00Borna er interesserte i å høyra -fd.eks om ulike gravferdskikkar 
96:45:00Borna sa «Du snakkar ikkje norsk» -
98:39:00Eg har aldri opplevd vanskar med å vera utlending
99:14:00Berre ein gong ville ei dame ikkje sitja ved sida av meg.
100:12:00Min mann føler at nokre trur han har «kjøpt ei kone» i Asia
101:02:00Eg vart fotfylgd i ein butikk -ekspeditøren trudde visst at eg ville stela
102:02:00Men ellers har ingen snakka nedlatande til meg.
102:27:00Somme trur at innvandrarar tar jobben frå folk. Men kven vil ha dei jobbane viss dei ikkje må?
103:45:00Min son har f.-eks. Skapt sin eigen arbeidsplasas.
106:13:00Eg har framleis sterk knytting til Vietnam, men vil aldri attende. Eg veit ikkje kor eg vil gavleggjast
108:34:00Eg trur ikkje eg vil gravleggjast i Vietnam
109:42:00SLUTT

Gunda Kārkliņa

lagt inn 18. jan. 2018, 23:46 av Bjørn Enes   [ oppdatert 29. jan. 2018, 03:19 ]

Memoar: Gunda vaks opp i Tirza, aust i Latvia. Barne- og ungdomsåra hennar var prega av livet i Sovjetunionen. Ho likte seg i barneorganisasjonen Unge Pionerar, dei lærte å marsjera, helsa Partiet og svara på spoørsmål om samfunnsliv og politikk. Men dei levde eit liv heime, og eit anna ute og på på skulen. Dei feira jul og påske i løynd, og når dei vaksne kom saman og drakk brennevin, song dei latviske fridomssongar. 
Ho tok lærarskulen og kom til Riga i 1987. Då var det begynt med demonstrsjonar rundt fridomsstatua. Då song dei ope for alle, sjølv om dei risikerte arrestasjon. Det var m,eir og meir spent, heilt fram til barrikadetida i 1991. Den 7. januar, den mest dramatiske dagen av dei alle, låg ho på sjukehus og fødde dotter si. Etter fridomen var livet vanskeleg - men det var likevel ei stor glede i alle. Det var ikkje før ti år seinare, når alt tok til å gå betre, at folk tok til å klaga. 
Sjølv kom ho til Noreg fyrste gong i 1993, ho fekk eit friår på Birkeland Folkehøgskule i Agder. I mange år var ho i Noreg på sommarjobb. Ho hadde alltid dotteras med - pog kdlå ho vart vaksen og skulle studera, søkte ho seg til Bergen. Der fylgde Gunda med.
 "Noreg har blitt det andre heimlandet mitt", seier ho. "Nokre menneske må leva mellom to land.." 

Opptaket er gjort i Studio 1 i Bergen Bibliotek den 7. juni 2017. Intervjuar var Bjkørn Enes frå Memoar. Intervjuet er ein del av Hordaland Fylkesbibliotek, Innvandrarrådet og Memoar sitt prosjekt "Rom for møter". 

Gunda Karklina:


Stikkord om  innhaldet i intervjuet:
(Tala til venstre er tidskodar - minutt og sekund frå start. Blå tidskodar er klikkbare. 
Du kan laga eigne peikarar ved å erstatta  minutt (m) og sekund (s) i denne nettadressa: 
https://vimeo.com/228782404#t=33m40s ) 

00:00:00Kjem frå Tirza i det austlege Latvia

Hadde sykkel då ho vart ungdom

Akte mykje og gjekk på ski om vinteren
02:04:00Vaks opp i eit tidlegare menighetshus
03:15:00Det var eit murhus og ganske fint med vakre syrinbuskar
03:45:00Pappa var busssjåfør og seinare meklanikar. - mor arbeidde på apotek
04:15:00Farmor og farfar passa oss då me var små
04:48:00Dei hadde stort hus med fin hage – ho som eigde det hadde reist til USA
06:25:00Farmor var veldig fin dame. Hadde berre tre års skulegang men snakka tre språk
07:06:00Farmor flytta frå Polen då ho var 29 år . .
08:32:00I sovjetisk tid arbeidde dei vaksne i Kolkhos – (Kollektivbruket)
09:10:00Farmor sang mykje, og fortalte om krigen og då ho arbeidde for ein lege i bygda
10:20:00Legen vart deportert til Sibir etter krigen og kom aldri attende
.Fafar elska meg høgt. Han las og fortalde eventyr. Alle ville ha han då han var ung
12:30:00Han var møllar då Latvia var fritt – før krigen. Dei som eigde mølla vart og deporterte
13:30:00Kanhende pappa hugsar om nokon kom attende frå Sibir
13:59:00I Sovjetisk tid var dei redde for å fortelja
14:50:00Når dei drakk brennevin, fortalde dei litt. Då song dei latviske fridomssongar.
16:20:00Julefeiring var forbode då eg vaks opp. Men me feira hemmeleg jul.
17:50:00Trur fleire feira jul, men eg har ikkje snakka med nokon om det.
18:05:00Nyttårsfeiring var vanlig i Sovjetunionen. Me hadde nyttårsferie
18:48:00Ein gong tok mor oss med i kyrkja i jula. Etterpå vart ho kalla inn til rektor
20:20:00Alle var med i Unge pionerar – me lærte å marsjera og å helsa Partiet
21:30:00i vidaregåande skule vart nokre med i den kommunistiske ungdomsorg – men ikkje alle.



22:20:00Det var egentlig ganske greit å vera med i pionerane.
23:10:00Men nå ser eg det som opplæring i kommunisme – alle måtte vera med
23:50:00Ein gong fortalde i jente at dei hadde feira påske – på Lenin sin bursdag
26:00:00Ei verd var heime – ei anna verd var på skulen.
27:10:00Eg høyrde lite om krigen. Berre at det var velferd då Latvia var fritt før krigen.
27:40:00Under krigen var nokre på latvisk fridomsside og andre var på den kommunistiske sida.
28:05:00Morfar var på den kommunistiske sida – han blei skoten av dei som sto for det frie Latvia
29:00:00Vanskeleg å seia kvifor morfar valde sovjetisk side.
29:50:00På grunn av han vart ikkje mamma sin familie deportert etter krigen.
30:45:00Mormor tok oss alltid med til morfar si grav.
31:42:00Mi syster hadde ei venninne som kom heim att frå Sibir
32:50:00Litt rart – eg får tårer i augene av desse spørsmåla
33:40:00Utdanning: Eg likte pionerleiaren. Ho var lærar. Det ville eg og bli.
34:37:00Reiste til Liepaja for å studera pedagogikk.
35:19:00Det var gratis å studera i Sovjetperioden.
35:40:00Liepaja var ein flott by. Vintrane er milde. Mange fine soldatar der – men lite kontakt
37:30:00Studerte frå 83 til 87. Dei siste åra greip ideen om uavhengighet om seg. .
37:49:00Skitrenaren vår var veldig oppteken av Latvias historie og kunst og fridom
39:49:00Flytta til Riga i 1987 – fridomsrørsla var begynt då.
40:15:00Min kjæreste var også opptatt av fridomen. Han las ulovleg litteratur.
41:00:00Me gjekk på møter ved fridomsstatua for å synga latviske songar
42:00:00Me var ikkje redde – me ville bli fri Mange unge, men mest folk i 50-åra
42:25:00Song er viktig i Latvia. Me song oss til fridom
44:18:00Me song alltid - dei gamle songane vert borte nå
46:10:00Det er berre tretti år sidan barrikadane vart reiste i Riga...
46:45:00Den viktigaste dagen i barrikadetida -7. januar – vart dotter mi fødd
48:50:00Nokre vart skotne, ikkje så mange. Og i 1991 vart me heilt frie
49:20:00Femti år under Sovjetunionen – og så plutselig fridom
49:44:00Rockeoperaen «Lāčplēsis» vart viktig i fridomsrørsla
50:45:00Sjølv om butikkane var tome, var folk stolte og glade for å leva
53:20:00Då det hadde gått ei tid og forholda vart betre, då begynte folk å klaga
54:20:00Det har blitt meir ulikskap, men folk har ikkje blitt fattigare. Mange har reist ut.
55:50:00Offentleg tilsette har dårleg løn.
56:24:00Rundt 1999 var det ei stor krise. Mange reiste til Irland og England.
57:37:00Eg er egentlig ei anna forteljing. Eg fekk tilbod om å reise til Noreg.
58:50:00Friplass på Birkeland Folkehøgskule 1992-93
12:00:00Reiste heim atty etterpå, men sleit økonomisk
60:40:00Frå 1997 fekk eg sommarjobb som kjøkkenassistent i Birkeland kvart år
62:18:00Då dotter mi skulle studere, reiste ho til Bergen –
63:40:00Eg reiste til Bergen av di eg vart aleine i Riga
64:27:00Eg ville prøva noko som var annleis – derfor er eg her
65:20:00Mitt mål er å læra barneborna å snakka latvisk
65:53:00For meg er Noreg blitt det andre heimlandet.
66:38:00Eg tenkte at eg berre skulle tene litt ekstra penger – men det vart mykje meir.
68:00:00Nokre menneske må leva mellom to land.

slutt

1-5 of 5